2018/12/17 11:03:59

Nurotaning nurli tarixi

loading...

NurotaYurtimizdagi qishlok va maxallalar yanada obodonlashib, shaxarlar yanada ko‘rkamlashib borayotgan bir sharoitda ularning o‘tmish tarixi va madaniyatiga aloxida e’tibor karatilmoqda.

Zero, Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, «bugun bizning oldimizda shunday tarixiy imkoniyat paydo bo‘ldiki, biz buyuk madaniyatimiz tomirlariga, qadimiy merosimiz ildizlariga qaytib, o‘tmishimizdagi boy an’analarimizni yangi jamiyat qurilishiga tadbiq etmog’imiz kerak». 

Yurtimizning boy tarixga ega bo‘lgan Nurota shaxri geografik jixatdan O‘zbekistonning markazida joylashgan bo‘lib Nurota tumani shimoliy-sharqdan Jizzax, janubiy-shark va sharkdan Samarkand viloyatlari, garb va janubiy-garbdan Navoiy viloyatining boshqa tumanlari bilan chegaradoshdir. Tuman markazi bo‘lmish Nurota shaxri o‘ziga xos boy va betakror tabiati, zilol xamda muqaddas buloqlar bilan mashxur. Shu bilan birga shaxarning tarixi xam uzoq o‘tmishga borib taqaladi.
Yaqin kunlarda Nurota shaxri va tumanida bo‘lib qaytgan kichik ilmiy gurux a’zolari oldiga Nurota tabiiy-me’moriy muzeyi majmuasi ishini takomillashtirish, shaxar va uning atrofida joylashgan tarixiy-arxeologik yodgorliklarda tekshiruv ishlari olib borish, qabrtosh bitiklarni o‘rganish kabi vazifalar qo‘yilgan edi.
Nurato yoki Nuri Buxoro nomi bilan tarix saxifalaridan o‘rin olgan mazkur tarixiy shaxar xaqida Abu Bakr Narshaxiy ma’lumot berib, uni Buxoro tarkibidagi tarixiy joy sifatida qayd etadi. Narshaxiy IX-X asrlarda yashab o‘tganligini nazarda tutadigan bo‘lsak va uning bu hudud haqida o‘sha davrda ma’lumotlar yozib qoldirilganligini hisobga olsak, u xolda Nurning qadimiyligiga shak-shubxa qolmaydi. O‘sha davrda ham bu maskan ziyoratchilar tashrif buyuradigan qadamjo bo‘lgan. Ziyoratgoxning garbiy qismidagi muqaddas chashma va chashmadagi muqaddas xisoblangan baliqlar kishi e’tiborini o‘ziga tortadi. Buloqdan yuqorida, uning g’arbiy burchagida sag’ana va qabrtosh qo‘yilgan. Bu yodgorlik Nuriy nisbasi bilan mashhur Sayyid ad-Din Abu Xasanga tegishli.
Me’moriy yodgorliklar asosan Shayboniylar davrining maxsulidir va keyingi davrlarda ya’ni mangitlar sulolasi xukmronlik kilgan vaktda ta’mirlangan. Narshaxiyning yozishicha, Nurda jome’ masjidi va rabotlar bo‘lgan. Ziyoratga keluvchilarning asosiy kismi Buxoro aholisi, shuningdek, boshqa joylardan ham bu yerga ko‘plab kishilar tashrif buyurishgan. Hozirgi vaqtda ham bu yerga keluvchilarning aksariyati Buxoro va uning atrofidandir. Narshaxiy Nur ziyoratiga borib qaytganlarni xojilar fazilatiga ega bo‘lishi to‘grisida ham yozib qoldirgan. Nurning ziyoratgox bo‘lishi, bu joydagi yerda muqaddas qadamjolarning mavjudligi bilan bog’liqdir. Muqaddas buloq, baliqlar, tarixiy obidalar, Sa’id ad-Din Abul Xasan Nuriy, Ar-Rumiy singari tarixiy shaxslarning qabrlari mavjudligi, shuningdek arablar istilosi davrida Movarounnaxrga kelib qolgan va shu tuproqda foniylikdan boqiylikka ketgan hamda Nurda dafn etilgan tobeinlar qabrlari borligi shundan dalolat beradi.
Nurning qadimiy tarixini Iskandar Zulqarnayn istilosi bilan bog’lashadi. Nur atrofidagi qishloqlardan birida uning va onasining ramziy maqbarasi mavjud va bu joy ham muqaddas ziyoratgox sanaladi. Biroq makedoniyalik istilochining Nurga asos solganligi haqida aniq dalillar yo‘q, faqat rivoyatlar, xalq ogzaki ijodi maxsuli bo‘lgan ayrim uzuq-yuluq afsonaviy xikoyalar mavjud.nurota
Ta’kidlash joizki, turli davrlarga oid yozma manbalarda va rivoyatlarda Nurotaning kadimiyligi xakida so‘z yuritilsada, shaxar va uning atroflari tarixi ilmiy jixatdan yetarlicha o‘rganilmagan. O‘tgan asr 50-yillarining boshlarida Ya.G.Gulomov boshchiligidagi ilmiy guruxning kiska muddatli ilmiy izlanishlari xamda 70-80 yillarda FA Arxeologiya institutining ilmiy xodimi O.M. Rostovsev olib borgan tadkikotlar bu soxaga biroz oydinlik kiritdi. Bizning kiska muddatli Nurota va uning atroflarida olib borgan tekshiruvlarimiz bu xududda keng ko‘lamdagi tarixiy arxeologik tadkikotlar olib borish zarurligini ko‘rsatdi.
Avvalo, shaxarning nomlanishi xakida … Xozircha ilmiy asoslanmagan taxminlarga ko‘ra, shaxarga Makedoniyalik Aleksandr buyrugiga ko‘ra asos solingan bo‘lib, u o‘rta asrlarda «Nur» «Nuri Buxoro» nomlari bilan mashxur bo‘lgan. O‘rta asrlar muarrixlari Narshaxiy, Juvayniy, Istaxriy asarlarida ko‘xna shaxar – «Nur» deb tilga olingan. «Nur» atamasi ko‘xna shaxarning shaxriston kismidagi chashmaga nisbatan paydo bo‘lganligi extimoldan xoli emas. Chunki tog etagidagi chashmadan baxor va kish oylarida suv buglanib yukoriga ko‘tarilib turadi. Bu suv bugiga ertalab kuyosh nurlari ta’sir etib kamalak xosil bo‘ladi va yerdan nur ko‘tarilayotgandek ko‘rinadi..
Yanada kadimgirok tarixga, Nurota shaxrining paydo bo‘lgan davriga nazar tashlaydigan bo‘lsak, xozirgi Nurota xududlari kadimgi So‘gdiyona viloyati tarkibiga kirgan. So‘nggi yillarda olib borilgan tadkikotlar natijalariga ko‘ra mil.avv. VII-IV asrlarda So‘gdiyona o‘lkasining chegarasi garbda Buxoro voxasi, sharkda Xisor toglari, janubda Kashkadaryoning kuyi okimi va Ko‘xitang adirlari, shimolda esa Nurota tog-adirlari bilan chegaralangan bo‘lishi mumkin. Kadimgi davrda O‘rta Osiyoning ijtimoiy-iktisodiy va siyosiy xayotida muxim o‘rin egallagan So‘gdiyona o‘lkasi turli manbalarda So‘gda, So‘guda, So‘gdiyona nomlari ostida eslatib o‘tiladi. Bu nomlarning kelib chikishi va ularning ma’nosi xakida xozircha anik fikrlar yo‘k. Ayrim tadkikotchilar (V. Tomashek) bu nomni eroncha «SUS» – «yonmok, yaltiratmok, nur taratmok», so‘zidan olingan desa, ayrimlari (O.Smirnova) bu so‘z «xosildor voxalar o‘lkasi» degan ma’noni beradi deb xisoblaydilar.
Agar kadimgi o‘lkalar, viloyatlar nomlari ko‘p xollarda ular xududidagi toglar, daryolar, ko‘llar, kal’alarning nomlaridan olinganligiga e’tibor karatsak, So‘gdiyona xam o‘z xududlaridagi biror joy nomini olmaganmikin, degan fikr tugiladi. Nurli va xosildor o‘lka bo‘lgan Nurota aynan mana shu joyga to‘gri kelishi mumkin. Ammo, bu fikrni asoslash uchun xali ko‘pgina ilmiy tadkikotlar kerak bo‘ladi.
Kadimgi tariximizni tiklash uchun kimmatli ma’lumotlar beruvchi ilk yozma manbalar – «Avesto», axmoniylar mixxat yozuvlari xamda yunon-rim tarixchilarining asrlarida So‘gdiyona va so‘gdiylar xakida ma’lumotlar berilsa-da, ularda aynan Nurota xakida ma’lumotlar uchramaydi. Xozirgi kungacha olib borilgan arxeologik tadkikotlar xam Nurotaning axmoniylar yoki yunon-makedon davriga oid madaniy katlamlari aniklanmagan. Bu xududlarda jiddiy arxeologik tadkikotlar olib borish va bu tadkikotlar natijasida Nurota shaxri yoshini aniklash zarurati xam aynan mana shu xolat bilan belgilanadi.
Bu o‘rinda bir masalaga e’tibor karatishni lozim topdik. Ma’lumki, dexkonchilik va sugorish inshootlari tarixi anchayin kizikarli mavzu xisoblanadi. O‘zbekistonning kadimgi viloyatlari xududidan dexkonchilik maxsulotlarining koldiklari, mexnat kurollari, kishlok xo‘jalik maxsulotlari saklanadigan idishlar, sugorish inshootlari ildizlarining topilishi xo‘jalik yuritishning muayyan turidan dalolat beradi. So‘gdiyonadagi mil.avv I ming yillikning o‘rtalariga oid dexkonchilik va sugorish inshootlari to‘la-to‘kis o‘rganilmagan. Bu o‘rinda Ya.Gulomovning o‘tgan asrning 60-yillarida Zarafshon va Kashkadaryoning kuyi okimlaridagi kadimgi yerlarni sugorishning o‘ziga xos xususiyatlari va gidrografiyasiga oid masalalarini tadkik etganligini ta’kidlash zarur. Ayniksa, A. Muxammadjanovning antik va o‘rta asrlarga oid sugorish masalalariga bagishlangan tadkikotlarini aloxida kayd etish lozim.
Baktriya, Xorazm, Margiyona va So‘gdiyona xududlaridan Axmoniylar davriga oid sugorish inshootlarining izlari aniklangan. Ko‘pchilik tadkikotlarning fikricha, tog oldi tekisliklari va dasht xududlarini sugorishda ishlatilgan korizlar – yer osti kanallari aynan mana shu davrda paydo bo‘lgan. Xususan, Polibiy salavkiylar podshosi Antiox III ning Parfiya dashtlari orkali o‘tgan xarbiy yurishlari xakida ma’lumot berganda ushbu dasht xududlari bir kancha kuduklari bo‘lgan yer osti kanallari orkali sugorilib, bu kanallar «forslar davrida» bunyod etilgani xakida yozadi.
O‘zbekistonning mana shunday murakkab sugorish inshootlaridan foydalanilgan tumanlaridan biri Nurotadir. Bu yerda korizlardan xozirgi kunda xam foydalaniladi. Yukorida ta’kidlaganimizdek, koriz – yer osti suv inshootidir. Bunday sugorish inshootini kurish nixoyatda ogir va murakkab bo‘lgan. U mashakkatli ko‘l mexnatidan tashkari yer osti suvlarining to‘planadigan katlami, yil mavsumlarida bu suvlar satxida ro‘y beradigan o‘zgarishlar va koriz chikariladigan joy relyefidagi nishablikni juda anik belgilashni talab etadi. Nurotada xozirgi kunda yer yuzasiga suv chikarib turgan koriz «Kalta koriz» deb nomlanib, unda 50 ta kuduk bor. Bu yerda yuzaki tekshiruv o‘tkazgan kishi xam kadimgi dexkonlar san’atiga koyil kolmay iloji yo‘k.
Sugorilishning koriz usuli mil.avv. VII-IV asrlarda tog oldi tekisliklari va dashtlarida keng foydalanilganiga e’tibor karatsak, Nurota atroflari axmoniylar davridayok o‘trok axoli tomonidan o‘zlashtirila boshlanganligini kuzatish mumkin. Nurotalik kadimgi bobodexkonlar ancha murakkab bo‘lishiga karamay ushbu sugorish usulidan foydalanganlar. Bu suvlar yetib kelgan joylarda esa yerlarni o‘zlashtirib turar-joylar va manzilgoxlar barpo etganlari shubxasizdir.
Tadkikot guruximiz uch kun davomida Nurota kal’asi, shaxar devori deb taxmin kilinayotgan Devori Pirosta xamda Nurota atrofidagi Pashshot kal’asi koldiklarida kidiruv-tekshiruv ishlari olib bordi. Ushbu yodgorliklar va ular atroflaridagi sopollar yigib olindi. Dastlabki xulosalarga ko‘ra sopollarning eng kadimgisi milodiy IV-V asrlarga (ya’ni, so‘gd-eftalit davriga) oiddir. Yanada kadimgirok deb taxmin kilinayotgan sopollar esa kiyosiy o‘rganishni talab etadi.
Nurota kal’asining tuzilishi, devorlar va ulardagi minoralar (burj) kisman tadkik etildi. Kal’a devorining ichki yo‘laklariga eltuvchi kirish yo‘llari (maxalliy axoli ularni gorlar deb tasavvur kiladi) saklanib kolgan. Kal’a devori paxsa asosida xom gishtdan kad ko‘targan xamda vakti-vakti bilan ta’mirlab turilgan. Xom gishtlarning o‘lchamlari So‘gdiyonadagi mil.avv. VI-IV asrlarga oid Uzunkir, Yerko‘rgon, Chordara kabi yodgorliklardagi gishtlarga ancha yakin ekanligi aniklandi. Bular xozircha daslabki xulosalar bo‘lib, anik xulosalar berish uchun jiddiy tadkikotlar o‘tkazish zarur.
Nurotaning islom davri tarixi xakida manbalarda kengrok yoritilgan va uzok moziydagi vokea va jarayonlar shu joy bilan alokadordir. Uning o‘tmishiga e’tibor karatadigan bo‘lsak, bu yerda Saljukning avlodlari Tugrulbek, Dovud va Yabgular ko‘nim topishgan. Jand axolisi bilan ziddiyat yuzaga kelgandan so‘ng, uch aka-uka o‘z lashkarlari, shuningdek, podasi bilan Nur atrofiga kelib o‘rnashadi. Albatta, ularning Somoniylarga karashli mulkda joylashishi uchun Buxoro amirlarining roziligi olinganligi shubxasizdir. Tarixchi Xamdallox Kazviniy keltirgan dalilga kura bu vokea 985 yilda yuz bergan.
Somoniylarning so‘nggi amiri Muntasir Buxoroni egallab olgan dushmanlaridan maglub bo‘lganidan so‘ng, o‘z xarbiy kuchlarining kolgan-kutganlari bilan Nurotaga kelib, mustaxkamlanib olgan va shu yerdan turib Dabusiya kal’asida joylashib olgan rakibiga xujum kilgan.
Jamol al-Karshining «Mulxakat as-surax» asaridagi ma’lumotlarda keltirilishicha Nurota atroflaridagi saljukiylar Buxoro amiri tomonidan xaydalgan. Lekin xakikatda saljukiylar koraxoniylar sikuvi ostida bu joylarni tark etganlar.
1220 yilda Chingizxon O‘tror orkali Buxoro tomonga yurish kilganda Nurotani jangsiz egallagan. Chingizxon Nurga Toxir Baxodir boshchilik ko‘shinni jo‘natgan va mazkur mo‘gul xarbiy kismlari 1220 yil yanvar oyida O‘tror va Nur orasidagi karvon yo‘li orkali kelib, shaxar axolisiga taslim bo‘lishni talab etgan. Nur axolisi esa Toxir Baxodir bilan muzokara yuritib, o‘z elchilarini Chingizxonga jo‘natgan. Mo‘gul xoni shaxarni xarbiy ko‘shinda Toxirga nisbatan nufuzi baland Subutoyga topshirishni buyurgan. Subutoy buyrugi bilan axoli o‘zi bilan xayotiy extiyojlari uchun zarur buyumlar, mol, ozik-ovkat olib shaxarni tark etgan. Shundan so‘ng shaxar talon-taroj kilingan. Chingizxon tashrifi vaktida esa talon-taroj kilingan narsalar axoliga kaytarilgan va nurotaliklar 1500 dinor mikdorida tovon to‘lashlari talabi ko‘yilgan. Mo‘gullar nurotaliklardan maxalliy xokim El xoji boshlik 60 kishilik xarbiy kism tuzib, Dabusiya kal’asining kamaliga jo‘natgan.
Ruslar istilosi davri, XIX asrning 60 yillariga oid manbalarda Nurotaning beki Abdal Gaffor xaqida iliq so‘zlar yozilgan. 1886 yilda Rossiya va Buxoro orasidagi chegara Nurota cho‘li hududidan o‘tkazilgan vaqtda Abdal Gaffor bilan birga Ziyovuddin va Xatirchining beklari xam ishtirok etishgan.
Xullas, Nurotada olib borilgan qisqa muddatli qidiruv-tekshiruv ekspeditsiyasi bu xududda keng qamrovli tadqiqotlar o‘tkazish lozimligini ko’rsatadi. Nurota, shubxasiz respublikamizdagi qadimgi shaxarlardan biridir. Ushbu fikrni har tomonlama ilmiy asoslash keyingi bo‘lajak tadqiqotlar natijalariga bog’lik.

MAQOLANI MASHHUR QILISHGA HISSANGIZNI QO'SHING

G'olib Avezov

Navoiy viloyati bizning vatanimiz, bu yerda tug'ildik, o'sdik va bilim oldik. Vatanimiz bizga juda ko'p narsalar berdi. Endi esa biz vatanimizga beraylik. Uni rivojlanishi uchun har birimiz o'z hissamizni qo'shaylik.

Buni ham o'qing

6

Nurota sayyidlari

Sayyidlar- Muhammad payg‘ambar avlodlarining faxriy unvoni bo‘lib barcha musulmon mamlakatlarida alohida tabaqa sifatida izzat-hurmatga ega ...

Fikr bildirish

Sizning email manzilingiz oshkor qilinmaydi. Majburiy bo'limlar * bilan belgilangan

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>